dr n. med. Janusz Szeluga

..:: specjalista psychiatra :::: specjalista medycyny morskiej i tropikalnej ::..

Gabinet psychiatryczny. Wchodzą syn i matka. On pobudzony,wielomówny euforyczny ale z lekkim dystansem, ona z cierpieniem i smutkiem na twarzy. On podał wypis ze szpitala psychiatrycznego i zapytał, czy musi brać te lekarstwa, bo go zamulają. Jest studentem wyższej uczelni i nie może się uczyć. W wypisie zaznaczono, że miał psychozę po przedawkowaniu narkotyków. Był agresywny i wulgarny w sposób najbardziej, jak to jest tylko możliwe. Bez cienia zażenowania a raczej z dumą powiedział, że bierze „ścierwo” - proszek, który wdycha się przez nos. Działka kosztuje 5€. Rodzice są porządnymi najzwyklejszymi ludzmi z Nowego Portu. Ojciec stoczniowiec okresowo uzależniony od alkoholu, potrafi pić przez dwa tygodnie ale jest spokojny, nie awanturuje się, następnie przez dwa miesiace jest trzeżwy. Dwie starsze córki z wyższym wykształceniem, mają prestiżowe zawody. Odnioszą sukcesy. Pracują za granica i mają świetne warunki materialne.

Dlaczego młody człowiek bierze „ścierwo”? Przyczyn jest wiele. Pomińmy uwarunkowania socjologiczne czy psychologiczne uzależnień a przeanalizujmy ten problem w kontekście metabolizmu mózgu.

Mózg odżywia się glukozą, tlenem i ogromną gamą przeróżnych substancji dostarczanych przez krew w tym również za pośrednictwem płynu mózgowo- rdzeniowego.

Wśród substancji odżywczych są białka zbudowane z aminokwasów. Dwa aminokwasy maja najważniejsze znaczenie w metaboliżmie mózgu l-tyrozyna i l-tryptofan. Z nich w mózgu produkowane są podstawowe neuroprzekazniki /neurohormony/.

Z udziałem l-tyrozyny powstaje noradrenalina i dopomina, konieczne do jasnego i szybkiego myślenia, koncentracji, janego umysłui przeżywania przyjemności. L-tyrozynę zawierają fasola, soja, groch, soczewica ale również mieso, drób, owoce morza.

L-tryptofan służy do syntetyzowania serotoniny. Znajduje się w mleku i przetworach mlecznych, bananach, nasionach słonecznika itp.

Powyższa wiedza ma kluczowe znaczenia dla układania diety zwiększającej możliwości intelektualne mózgu. Jeśli bowiem rozpoczniemy śniadanie od produktów mlecznych, węglowodanów, uruchamiamy w mózgu kaskadę produkująca serotoninę będziemy spokojni, zadowoleni ale ospali. Jeśli dziecko je śniadania z l-tryptofanem to nauczyciele mówią na nie, zdolne ale leniwe.

Przy drugiej alternatywie, jeśli śniadanie będzie zawierało l- tyrozyne, nie będziemy ospali a dziecko po takim śniadaniu , będzie aktywne w szkole i z dobrą koncentracja.

Co będzie się działo jak dostanie w śniadaniu oba aminokwasy jednocześnie. Możemy sobie taką sytuację wyobrazić, gdybyśmy brali prysznic i na zmianę raz by leciała zimna a po chwili gorąca woda. Tak się czuje nasz umysł, wybitnie zdezorientowany.

Kolejnymi substancjami odżywczymi wpływającymi na pracę mózgu są węglowodany i tłuszcze. Posiłek zawierający dużo węglowodanów powoduje wzrost poziomu cukru i zwiększone wydzielanie insuliny co wyzwala senność. Dodatkowo posiłek wysokowęglanowy powoduje wydzielanie cholecystokininy /CCK/. W jelitach CCK powoduje skurcz pęcherzyka żąłciowego i wyrzucenie do światła jelita żółci, która uaktywnia enzymy trzustki emulgujące tłuszcze.

CCK odpowiada za uczucia łaknienia i sytości kolejnym neurohormonem biorącym udział w procesie modulującym funkcje psychiczne pod wpływem posiłków jest oksytocyna uwolnienie jej powoduje uspokojenie i uczucie zniewolenia. Prawdopodobnie mechanizm ten ma znaczenie przy spożywaniu posiłków wysokotłuszczowych.

Uważa się, że CCK inicjuje uwalnie enkefaliny i endorfiny w mózg, które blokują receptory opiatowe. Może to mieć wpływ na kontrolowanie apetytu.

Spożycie posiłku wysokotłuszczowego i niskowęglowodanowego obniża czujność. Natomiast po posiłku z odwrotnym układzie tj. wysokowęglodanowym i niskotłuszczowym czujnosc jest podwyższona po 2-3 godziny po posiłku.

Jak zatem te skomplikowane mechanizmy neurohormonalne, mają się do studenta biorącego ”ścierwo”. Związek jest bardzo prosty. ”Ścierwo” jest pod względem chemicznym ”cioteczną siostrą” noradrenaliny i dopaminy, jak i podobnych do nich neurohormonów odpowiedzialnych za przyjemne uczucia, jak miłość ekstaza upojenie.

U studenta, który od dzieciństwa dostawał posiłki bogate w l-tryptofan a ubogiej w l-tyrozynę, nastąpiły zaburzenia nastroju w postaci chronicznej dysforii. Branie ”ścierwa” przerywa dysforię /rozdrażnienie/ daje zupełnie inne, wyjatkowe a zarazem tragiczne w perspektywie doznania intrapsychiczne i interpersonalne. Amfetamina zmienia charakter kaskady neurohormonalnej w mózgu z serotoninowej na noradrenalinową i dopaminową.

Nasuwa się prosty wniosek,- nie zaczynajmy śniadania od l-tryptofanu ale jak pragmatyczni amerykanie od posiłku z l-tyrozyną.

Jeszcze kilka wyjaśnień. Potoczna nazwa amfetaminy - ”ścierwo” ma kilka znaczeń. Odnosi się do mięsa padliny czyli zdechłych lub zabitych zwierząt ale może być metaforą dla stanu psychicznego u pewnej grupy ludzi, jaka jest następstwem jedzenia mięsa .Ten stan psychicznego głodu ma swoją nazwę potoczną ”chcica” /głód narkotyku ,craving/ to silne, natrętne nie dające się opanować pragnienie spożycia jakiegoś posiłku mięsnego, alkoholu, ścierwa, koki czy innego narkotyku czkolady, itp.

Z punktu widzenia neurobiologicznego mamy tu do czynienia z mechanizmem pobudzenia/ arousal / nagrody / reward / W obu mechanizmach wydzielana jest dopamina. Dopamina pojawia się w mózgu przy naturalnych czynnościach nagradzania jak pożywienie, woda, seks czy podawanie leków uzależniających. Nienormalne poszukiwanie środków stymulujących układ nagrody jak obżarstwo, hyperseksualność, hazard, zachowania ryzykowne np. w sportach ekstremalnych lub stosowanie narkotyków ,może być zachowaniem kompensującym słabszy rozwój układu nagrody, który musi być silnie stymulowany aby zapewnić dobre samopoczucie./ Jerzy Vetulani /.

Co można doradzić matce studenta? Przecież nie można jej zarzucić, że czegoś nie dopatrzyła. Tak samo dbała o swoje dzieci i w przypadku córek odniosła sukces a w przypadku syna porażkę. Na skutek niewłaściwej diety u syna został zahamowany rozwój układy nagrody w jego mózgu. Podając mu posiłki zawierające jednocześnie L-tryptofan i L-tyrozynę spowodowała osłabienie układu produkującego dopaminę lub receptorów wrażliwych na jej działanie. Może jest to prawda zbieżna z tą, która została odkryta w wyniku obserwacji w starożytności przez plemiona żydów. W Talmudzie, świętej ich księdze, jest wiele przepisów kulinarnych. Jeden z nich wyeksponowano szczególnie wyrażnie, zabrania łączenia produktów mlecznych z produktami mięsnymi np. kanapki z wędliną popijanej mlekiem gdyż jest to właśnie najgorszy przykład łączenia produktów, które nie powinny być nigdy łączone razem.

Mózg posiada duże możliwości plastyczne i można modyfikować jego metabolizm. Wystarczy zmienić rodzaj produktów żywnościowych aby stworzyć warunki do przerwania mechanizm nakręcającego głód narkotyków, alkoholu itp. Uzyskanie autonomii psychicznej uwalniającej człowieka od uzależnień a więc takiego stanu, kiedy możemy podejmować racjonalne niezależne decyzje w obecnej sytuacji społecznej jest niezwykle trudne. Wymaga bowiem niezwykłej konsekwencji i wiary, że idziemy właściwą drogą.

Pierwszym i najprostszym z pozoru krokiem w tym kierunku jest przejście np. na dietę wegetariańską. Aby ją stosować wymagana jest obszerna wiedza.